„MUSIKALISCHE RARITÄTEN" (muzyczne rarytasy): to tytuł wspólnego wydarzenia Muzeum Pomorza (Referat Kultury Pomorza i Wschodniej Brandenburgii), Archiwum Uniwersyteckiego oraz Instytutu Muzyki Kościelnej i Muzykologii Uniwersytetu w Greifswaldzie.
Pełna sala w Muzeum Pomorza. W sobotę 1 lutego 2025 r. ponad 150 osób zgromadziło się w przeszklonym gmachu muzealnym przy Rakower Straße, aby dowiedzieć się więcej o odnalezieniu, cyfrowym opracowaniu i możliwych zastosowaniach Pomorskiego Archiwum Pieśni Ludowych (Pommersches Volksliedarchiv).
Pieśni i tańce zgromadzone w Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza stanowią najważniejszy zbiór muzyki tradycyjnej na Pomorzu. Zawarte w nim teksty odzwierciedlają w sposób humorystyczny, żartobliwy, a czasem uszczypliwy, codzienne życie, tęsknoty i praktyki muzyczne społeczeństwa XIX i początku XX wieku. W 2014 roku ówczesny kierownik archiwum uniwersyteckiego dr Dirk Alvermann odnalazł w zastawionym pomieszczeniu budynku uniwersyteckiego Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza, które uważano za zaginione. We współpracy z Biblioteką Uniwersytecką w Greifswaldzie i Instytutem Muzyki Kościelnej i Muzykologii w Greifswaldzie, dr. Alvermann realizował projekt finansowany przez Niemiecką Fundację Badawczą (DFG) mający na celu wirtualną konsolidację, indeksowanie i pełnotekstowe rozpoznanie Archiwum. W ciągu kilku lat pracy uporządkowano, posortowano, opracowano cyfrowo i udostępniono 14 000 przykładów piosenek i tekstów, z których część została napisana ręcznie. Dodatkowo udostępniono zapisy nutowe w formie odpisu i zapisu audio.
Prezentacja kompozycji opartych o materiały z Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza wywołała entuzjazm: w wydarzeniu wziąła udział dyrektor Archiwum Uniwersyteckiego w Greifswaldzie, dr Elisabeth Heigl, fachowo nakreślając historię i zastosowanie archiwum; W tym samym czasie studenci Instytutu Muzyki Kościelnej i Muzykologii zaprezentowali wybrane melodie taneczne i pieśni z archiwum. muzykolog dr hab. Martin Loeser opowiedział o tle kulturowym i historycznym oraz nakreślił wielowarstwowy obraz kultury muzycznej na Pomorzu. Skupiono się przede wszystkim na możliwych impulsach, jakie mogą wyniknąć z wykorzystania Pomorskiego Archiwum Pieśni Ludowych w życiu kulturalnym po stronie niemieckiej i polskiej. Szczególnie studenci muzyki kościelnej ubogacili wydarzenie swoją kreatywnością i pokazali potencjał Pomorskiego Archiwum Pieśni Ludowych: pod kierunkiem Olivera Blanka stworzyli różnorodne aranżacje i własne kompozycje na chór mieszany na podstawie pieśni ze zbioru - od pieśni chóralnych w stylu XIX wieku po współczesne techniki kompozytorskie XXI wieku. Prawykonanie tych utworów odbyło się w wykonaniu Chóru Kameralnego Instytutu Muzyki Kościelnej i Muzykologii (próbę wykonał prof. Frank Dittmer) w Pomorskim Muzeum Państwowym. Isabel Troeger wykonała kilka porywających tańców na skrzypcach, zapraszając do tańca grupę „Krąg”, która specjalnie na tę okazję przyjechała ze Szczecina.
Gościem honorowym była dr. Cornelia Nenz: ze spuścizny jej matki Rosemarie Ehm-Schulz, wówczas choreografki w Państwowym Zespole Folklorystycznym NRD, pochodzą liczne transkrypcje melodii zebranych w archiwum. O dużym zainteresowaniu opinii publicznej świadczy chociażby udział licznych stowarzyszeń i organizacji pozarządowych. Oprócz Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Szczecińskiej „Krąg” Towarzystwo Tańca (Tanzverband) Meklemburgii-Pomorza Przedniego reprezentowały Waltraud Zebisch i dr. Kerstin Kaßner-Kebelmann, stowarzyszenie małej ojczyzny (Heimatverband) Meklemburgii-Pomorza Przedniego reprezentowała Johanna Bojarra.
Podsumowując, udana prezentacja Pomorskiego Archiwum Pieśni Ludowych była owocem trwającej od 2018 r. współpracy między Dorotą Makrutzki z Referatu ds. kultury Pomorza i Brandenburgii Wschodniej, Archiwum Uniwersyteckim w Greifswaldzie oraz Instytutem Muzyki Kościelnej i Muzykologii. Punktem wyjścia była wówczas konferencja „Tradycje na Pomorzu – badanie i pielęgnowanie w perspektywie transgranicznej”. Następnie odbyło się wspólne tworzenie videoklipów z wybranymi melodiami z archiwum oraz wspólne seminarium muzykologiczne zatytułowane „Od fiszki do festiwalu. Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza i jego recepcja na przestrzeni lat”.
O historii Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza:
Systematyczne gromadzenie pieśni ludowych w Niemczech rozpoczęło się w 1914 roku wraz z założeniem Niemieckiego Archiwum Pieśni Ludowych we Fryburgu Bryzgowijskim. Ponieważ w centrali nie było możliwe przeprowadzienie wszystkich prac związanych ze zbieraniem materiałów dla wszystkich regionów Niemiec, wkrótce utworzono regionalne punkty zbiórki, aby zapewnić wsparcie Niemieckiemu Archiwum Pieśni Ludowych. W przypadku Pomorza zadanie to przejęło od 1926/1927 r. Pomorskie Archiwum Pieśni Ludowych jako odrębna placówka badawcza przy Uniwersytecie w Greifswaldzie. Na czele komitetu stanęli czołowi pomorscy folkloryści, m.in. Alfred Haas i Robert Holsten. W ciągu dwunastu lat gromadzenia zbiorów, łączna liczba pieśni ludowych, melodii, powiedzeń i wierszy wraz z ich lokalnie zróżnicowanymi wariantami wzrosła do około 14 000 dokumentów z około 450 miejsc na terytorium pruskiej prowincji Pomorze. Jednakże zaplanowana ocena naukowa nie odbyła się. Z jednej strony projekt badawczy nie powiódł się ze względu na niekontrolowane rozmiary, z drugiej strony ideologiczne nadużycie badań folklorystycznych jako dyscypliny naukowej przez narodowy socjalizm przyczyniło się do upadku wielu projektów folklorystycznych. Wybuch II wojny światowej ostatecznie zahamował systematyczną pracę Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza. Od końca lat 50. archiwum uważano za zaginione. W tym samym czasie etnografia została zawieszona jako dyscyplina uniwersytecka, a badania nad Pomorzem stały się politycznie w NRD niepożądane, co doprowadziło do całkowitego zapomnienia Archiwum Pieśni Ludowych Pomorza.
Pełne sprawozdanie w języku niemieckim na stronie Uniwersitetu w Greifswaldzie
Informacja prasowa Uniwersytetu w Greifswaldzie
Pommersches Volksliedarchiv
Tekst: dr Elisabeth Heigl, dr hab. Martin Loeser i Dorota Makrutzki
